Podium Circulair
Podium Circulair Cultuur Inspireert

Kunst aan Boord

Blog door Jeroen Naaijkens

In sprookjes kan alles. Je begint met “er was eens”, eindigt met “en ze leefden nog lang en gelukkig” en dan moet er nog een stukje tussen in. Zoals in: “We putten de natuur uit. Dus laten we een circulaire economie bedenken en alles komt goed.” De werkelijkheid is echter niet zo simpel. Misschien dat over twee eeuwen dit verhaaltje ergens in het heelal verteld wordt, maar waarschijnlijker is dat zich een ander slot voltrekt. Overstappen van een lineaire economie naar een circulaire is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zal het uiteindelijk een slot zijn waarin de mensen elkaar voortdurend blijven bestoken met argumenten maar verzuimen iets te doen? Waarin we pas echt de gevolgen onder ogen gaan zien als de voorraden op raken en de strijd ontbrandt om de laatste resten olie, metalen en mineralen? Als het water over de drempel klotst? En geen sprake van: ze leefden nog lang en gelukkig?

De discussie over de circulaire economie wordt in Nederland en andere westerse economieën al breed gevoerd. De technologie om circulair te werken is al in grote mate beschikbaar. Technologie om  warmte en fosfaten terug te winnen uit rioolwater is er. Er verschijnen weer zeilschepen voor transport over de oceanen. Er wordt gesproken over het ‘groene goud’. Er zijn al energie neutrale huizen, papierloze kantoren en als een apparaat kapot is printen we mogelijk een vervangend onderdeel. Voorbeelden zijn er genoeg.
Er vinden ook al sociale verschuivingen plaats. We delen meer, van kamers tot auto’s. Er verschijnen weer groentetuinen in de steden. En een heuse prinses vertelt ons dat we niet langer dan vijf minuten moeten douchen. We willen wel geloven dat we zuinig en schoon moeten werken, ons afval scheiden. Ook hier zijn er voorbeelden genoeg, maar als puntje bij paaltje komt wordt onze welvaart nog steeds uitgedrukt in een groei van de consumptie, het BNP. Het bestaande verzet zich hevig tegen het nieuwe.

Om van een lineaire economie op te schuiven naar een meer circulaire economie zullen er veranderingen moeten plaatsvinden op systeem, op structuur niveau. Tegelijkertijd zijn de instrumenten die we hebben niet bepaald geschikt om structuren en systemen in de circulaire richting te laten opschuiven. Integendeel, de meeste instrumenten – lees: regels van overheden, marktmechanismen, onderwijsprogramma’s, culturele waarden en normen - bevestigen juist de lineaire richting. Bevestigen eigenbelang, korte termijn denken, “group thinking”. Zitten we vast in onze industriële, verspillende wereldeconomie en consumptiecultuur? De goede voorbeelden die er al wel zijn worden nog maar marginaal toegepast. We willen misschien wel, maar het lukt ons nog niet overtuigend om het ook werkelijk te doen. Hoe komen we uit die patstelling? Hoe maken we het echte verschil?

Circo Circulair

Hier stapt Circo Circulair op het toneel. Dit netwerk is in 2014 ontstaan binnen het tweejaarlijks festival Circo Circolo op het landgoed Velder bij Boxtel. Het bestaat uit mensen die overtuigd zijn van het belang van de circulaire economie en daar ook echt een stap in willen zetten. Doen is het nieuwe denken! Het interessante van Circo Circulair is dat de deelnemers komen uit de wereld van technologie, dienstverlening, ondernemen en bestuur enerzijds en de kunst en cultuursector anderzijds. Zij hebben elkaar gevonden in de overtuiging dat de kunsten, de kunstenaars een inspirerende rol kunnen spelen in de zoektocht naar de meer circulaire maatschappij. De kunstenaar kan onbekend terrein verkennen, uitdagen, spiegelen, analyseren, vormgeven. Kan hij of zij dan niet vanaf het begin betrokken worden bij het proces? Vanaf het stellen van de goede vraag en het zoeken naar het circulaire concept tot het uiteindelijk ontwerp? Het gaat immers niet om het voorzien van een hip design achteraf. Het gaat om het benutten van de creatieve methoden en technieken uit de wereld van de kunsten bij het ontwerpen van een nieuwe samenleving. Theatermakers, performers, beeldend kunstenaars, schrijvers, componisten, allemaal hebben ze het vermogen om hun inspiratie vast te pakken, vorm te geven en over te brengen. En veel, zeker ook jonge kunstenaars zijn daar sterk voor gemotiveerd. En daar heeft de “circulaire beweging” grote behoefte aan.

Het doemscenario van de uitgeputte aarde is onvoldoende als zingeving voor de circulaire economie. Circulair denken gaat niet over terug naar vroeger, maar juist over open staan voor de toekomst. Zal jongeren moeten aanspreken, hen uitdagingen bieden, kansen creëren. Zoals Michelangelo rond 1500 al zei: “Het beeld zit al in de steen, je hoeft het er alleen maar uit te bevrijden.” Wij moeten die inspirerende toekomst bevrijden uit de deprimerende worsteling van vandaag. Dat is complex, moeilijk, riskant, en we hebben het nog niet eerder zo gedaan. Het vraagt uitproberen, oefenen, opnieuw proberen en blijven oefenen. Tot het resultaat het publiek verbaasd doet staan, verontrust, inspireert, aantrekt. Als een acrobaat op het slappe koord. Het nieuwe circus. Kunst dus.

Het programma

Circo Circulair start in 2016 met een serie werkateliers om daar in ontmoetingen tussen ondernemers, technici, bestuurders en kunstenaars nieuwe oplossingen te zoeken voor circulaire uitdagingen. Het gaat dan om concrete praktijkvraagstukken die worden aangedragen door ondernemers en bestuurders. Hoe kunnen nieuwe technieken geïntroduceerd en toegepast worden? Hoe kunnen nieuwe vormen van samenwerking groeien voor onderlinge dienstverlening? Hoe kan kwalitatief eigenaarschap in een woonomgeving of zorgsysteem worden ingevuld? Verkennen hoe een probleem er uit ziet als je het 180 graden kantelt. Circo Circulair gaat over “doen is het nieuwe denken” en over “verbinding”. Verbindingen aanbrengen tussen disciplines, tussen markt en ideaal, tussen bestuurders en bestuurden, individu en samenleving, hier en daar, heden en toekomst.

Hoofd act in dit programma is het circulair maken van het festival Circo Circulo zelf. Daarin komen we alle dilemma’s tegen die elke organisatie ontmoet die dezelfde doelstelling heeft. Kunnen we de catering, de afvalverwerking, de energievoorziening, de watervoorziening en logistiek meer circulair maken? Of anders gezegd: verduurzamen. Wat betekent dat voor onze begroting, voor onze strategie? Welke waarden leveren we in en welke komen daarvoor in de plaats? Hoeveel kunnen we veranderen zonder onze identiteit te verliezen? Kan dat echt bestaan, een circulair festival?

Naast concrete ideeën voor de behandelde vraagstukken gaan deze werkateliers ook ervaringen en lessen opleveren die ons kunnen helpen om met inzet van de kunsten de ontwikkeling van een circulaire samenleving te versnellen. Er komen methodes uit, do’s and don’ts, een kist vol slimme tips, namen en adressen. Er ontstaat een platform. Samen met het groeiende netwerk van deelnemende professionals gaat deze gereedschapskist een katalyserende werking hebben op het vernieuwingsproces. De circulaire discussie wordt spannend, uitdagend, leuk om aan mee te doen. Een paar keer per jaar zal dit aan een breed publiek worden getoond en elke twee jaar zal er tijdens het Festival Circo Circolo een “feestje” aan gewijd worden. Als we dan toch hard moeten werken, kunnen we het beter ook maar leuk maken!

's-Hertogenbosch, voorjaar 2016

Jeroen Naaijkens, Curator Circo Circulair